Društvo
SAD mijenjaju pristup Zapadnom Balkanu: Fokus na gas i ekonomiju umjesto demokratije
Administracija Donalda Trampa preusmjerava američku politiku prema Zapadnom Balkanu sa proširenja EU i NATO-a na energetske koridore i ekonomske interese, što može dodatno zakomplikovati evropski put regiona.
Od januara 2025. godine, administracija Donalda Trampa mijenja dosadašnji fokus SAD na Zapadnom Balkanu. Umjesto podrške budućem članstvu regiona u EU i NATO-u i jačanju demokratije, sada je u prvom planu energetska i ekonomska saradnja. Stejt department je u izvještaju Kongresu definisao cilj kao “stabilnost... kao sredstvo za ostvarivanje ekonomske saradnje”.
SAD su odustale od aktivnog vođenja balkanskih pitanja i koordinacije sa Evropom kroz format Kvinte, te sada podržavaju “osnaživanje lokalnih aktera da sami rješavaju svoje izazove”. Iako nema potvrđenih ambasadora u regionu, američki angažman ostaje značajan, ali u drugačijem strateškom okviru.
Centralni fokus je na energetskim i infrastrukturnim projektima, sa ciljem da Zapadni Balkan postane važan energetski koridor za američki tečni prirodni gas (LNG). Projekat Vertikalnog gasnog koridora treba da poveže grčke luke i LNG terminale sa zemljama sjeverne i istočne Evrope, kao alternativu ruskom gasu. Američke kompanije EksonMobil i Ševron potpisale su sporazume o istraživanju novih nalazišta gasa u Grčkoj.
Albanija je potpisala dvadesetogodišnji sporazum vrijedan šest milijardi dolara za uvoz američkog LNG-a, a Hrvatska je sa LNG terminalom na Krku strateška ulazna tačka za američki gas u region. SAD sarađuju i na razvoju gasne interkonekcije od Krka do Bosne i Hercegovine, koja bi toj zemlji ponudila alternativu ruskom gasu.
Srbija, Sjeverna Makedonija i Kosovo su takođe uključeni u američke energetske koridore. Srbija već diverzifikuje izvore gasa i potpisala je sporazum o strateškoj saradnji sa SAD. Vašington nastoji da ruski Gasprom proda kontrolni udio u srpskoj kompaniji NIS.
Ova strategija ima i geopolitičke ciljeve, poput usklađivanja sa interesima SAD i NATO-a i odvraćanja konkurenata. U Bosni i Hercegovini, ukidanje sankcija Miloradu Dodiku povezano je sa napretkom projekta Južne gasne interkonekcije, što pokazuje princip “usluga za uslugu”.
Veće ekonomsko prisustvo SAD u regionu može oslabiti poziciju revizionističkih aktera poput predsjednika Srbije Aleksandra Vučića. Ambasador SAD pri NATO-u Metju Vitaker poručio je da Srbija treba da uskladi svoj strateški pravac sa Zapadom.
Međutim, postoji rizik da američka energetska strategija bude u sukobu sa ciljevima EU, koja planira postepeno ukidanje upotrebe gasa. Neki kandidati za EU nalaze se između interesa SAD i EU, kao i unutar same EU. Takođe, investicije su često strukturisane kroz netransparentne sporazume koji daju privilegovan pristup američkim kompanijama, što izaziva zabrinutost zbog mogućeg pogodovanja i finansijskih troškova za građane.
Teško je procijeniti koliko će ova strategija napredovati tokom Trampovog mandata. Lideri Zapadnog Balkana mogu pokušati da se dodvore američkoj administraciji radi kratkoročne koristi, svjesni mogućih promjena u američkoj politici. Za sada, "Trampova balkanska doktrina" djeluje kao sredstvo odvraćanja od kratkoročnih bezbjednosnih prijetnji, ali ne rješava dugoročne probleme i dodatno komplikuje put ka EU.