Kako je Crkva Srbije podvalila Makedoncima

Srpski „tomos” je – kanonski ništavan, antieklisiološki i suštinski skandalozan.

Ovo su neki od rezima analize „МПЦ-ОА: Од Еклитон до Томос за Автокефалија” koju je ovih dana objavio makedonski portal „48часа” (48chasa.mk).

Možda će cijenjeni čitaoci „Antene M” primjetiti da smo na našem portalu oduvijek isto tvrdili: lažitomos – koji su Makedoncima podvalili iz Crkve Srbije, na mig Moskovske patrijaršije – uperen je na rušenje poretka sv. Istočno-pravoslavne Crkve. Da bilo kome odobrava autokefaliju, SPC apsolutno nema osnov u kanonskome pravu.

Prihvatanjem makedonske žalbe 9. maja 2022, Vaseljenska patrijaršija je otpočela proces revizije teritorijalne jurisdikcije Crkve Srbije koju joj je odobrila tomosom iz 1922. godine, a obuhvatala je Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca (Jugoslaviju): uključujući i nekadašnju Kraljevinu Crnu Goru tj. jurisdikciju kanonske teritorije autokefalne Cetinjske mitropolije - Crnogorske pravoslavne crkve.

U nastavku, prenosimo segmente iz analize „МПЦ-ОА: Од Еклитон до Томос за Автокефалија” – koja je vjerovatno inspirativna i za sagledavanje i perspektivu riješavanja crkvenih neprilika Crne Gore, koje su naslijeđe srpske okupacije iz 1918.

Autokefalija (od grčkog αὐτοκεφαλία, „samostalna glava” ili jednostavno „nezavisnost”) ključni je eklisiološki koncept u Pravoslavnoj crkvi. Označava unutrašnju samoupravu pomjesne Crkve u odnosu na druge. Autokefalija u pravoslavnoj eklisiologiji ne može se shvatiti van poretka prvijenstva (primata) i sabornosti, u čijem središtu istorijski stoji Vaseljenska patrijaršija kao Prvoprijestolna u pravoslavnome diptihu (primus inter pares).
Autokefalija se ne shvata kao apsolutna nezavisnost prema modelu sekularnih pravnih sistema, već kao relacioni status: kada je Crkva autokefalna „u odnosu na drugu”, to ne predstavlja apsolutnu nezavisnost i samodovoljnost, već zavisnost u međusobnom poštovanju u jednom Tijelu Hristovom – Pravoslavnoj crkvi.
U okviru istorijske i kanonske tradicije, povezan je ovaj odnos povezan sa prvijenstvom Vaseljenske patrijaršije unutar sabornoga poretka Crkve, u kome sve pomjesne crkve učestvuju kao ravnopravni, ali ne i neuređeni subjekti kao u anarhiji. Ovaj odnos nije administrativna zavisnost, već eklisiološka veza, koja se izražava kroz evharistijsko jedinstvo, sabornost i zajedničku odgovornost za očuvanje dogmatske vjere Crkve.
Crkvena samostalnost, dakle, nije identična državnome suverenitetu, već predstavlja uređeni oblik unutrašnje organizacije, utemeljen u Svetome Predanju i normama kanonskoga prava. Analiza ovoga koncepta zasniva se na sv. kanonima, njihovim klasičnim tumačenjima vizantijskih kanonista – Jovana Zonare, Aristina i Teodora Valsamona – kao i na savremenoj pravoslavnoj teološkoj literaturi.
Istorijski gledano, autokefalija se razvijala u okviru saborskoga života Crkve. U ranome periodu, episkopi su bili jednaki po dostojanstvu, ali sa postepenim formiranjem patrijaršijskoga poretka (Rim, Carigrad, Aleksandrija, Antiohija i Jerusalim) uspostavljen je sistem prvijenstva i koordinacije. U ovoj perspektivi, autokefalija označava oslobođenje od neposredne jurisdikcijske zavisnosti, ali ne i prekid saborskoga jedinstva.
U naučnoj literaturi i u zvaničnim crkvenim aktima, pitanje autokefalije i njegove konkretne primjene u slučaju MPC-OA ne tretira se kao jednostavno i konačno riješeno, već kao složen proces sa višestrukim kanonskim, istorijskim i eklisiološkim dimenzijama. Relevantni akti – uključujući odluke Vaseljenske patrijaršije od 9. maja 2022. godine, kao i dokumenta SPC – predmet su različitih tumačenja u savremenoj teološkoj diskusiji.
1. kanon IV Vaseljenskoga Sabora u Halkidonu (451) uspostavlja jurisdikciju katedre Carigrada ne samo nad tri istočne eparhije (Pont, Azija, Trakija), već i nad svim ostalim regionima koji ne pripadaju drugim drevnim patrijaršijama. Makedonska oblast i Ilirik nikada nijesu klasifikovani kao „varvarska zemlja” u smislu misionarske terra nullius, već su oduvijek početka bili dio neposredne jurisdikcije Rima, zatim Carigrada, pa sve do kasnijih crkvenih struktura. Ohridska arhiepiskopija je institucionalno regulisana carskim pečatima Vasilija II poslije 1018. godine, kao autokefalna arhiepiskopija sa śedištem u Ohridu; a njezin istorijski kontinuitet je predmet različitih naučnih tumačenja.
Nakon ukidanja Ohridske arhiepiskopije 1767. godine, eparhije sa ovoga područja su ponovo integrisane u jurisdikciju Carigrada, što sve ukazuje na dugoročnu kanonsku vezu sa carigradskim crkvenim prijestolom.
Međutim, za potpuno razumijevanje slučaja, potrebno je uzeti u obzir noviju istorijsku dinamiku crkvene jurisdikcije na području današnje Śeverne Makedonije. Nakon Balkanskih ratova i raspada Osmanskoga carstva, eparhije u ovome regionu, koje su ranije bile pod jurisdikcijom Vaseljenske patrijaršije, kanonski su ustupljene SPC u periodu poslije 1919-1920, a u kontekstu novih političkih realnosti u Kraljevini Srba, Hrvata, Slovenaca (Jugoslaviji).
Uprkos uspostavljenoj kanonskoj jurisdikciji, tokom 20. vijeka su se pojavile značajne tenzije vezane za prihvatanje srpske etnofiletske crkvene organizacije na lokalnome nivou, koja je imala za cilj asimilaciju stanovništva u dijelovima takozvane Stare Srbije (današnje Republike Śeverna Makedonija).
Već 1940-ih nezadovoljstvo takvom politikom srpske crkvene hijerarhije eskaliralo je, pri čemu je SPC praktično izgubila jurisdikciju nad područjima današnje Republike Śeverne Makedonije.
U Makedoniji, a posebno nakon Drugoga svjetskog rata, razvio se proces kontinuirane emancipacije lokalnoga sveštenstva, što je dovelo do obnove Ohridske arhiepiskopije 1958. godine, a 1967. godine do jednostranog proglašenja autokefalnosti Pravoslavne crkve u tadašnjoj Socijalističkoj Makedoniji.
To je SPC osporila; i na kraju odgovorila pokretanjem raskola.
Naznačeni istorijski procesi ukazuju na složenost odnosa između kanonske jurisdikcije i njezina faktičkog prijema u životu Crkve, što je ključni kontekst za razumijevanje kasnijeg obraćanja Carigradu putem prava eklitona.
U novijem periodu, posebno nakon 2017-2018, pitanje statusa MPC-OA ponovo je aktuelizovana u međupravoslavnome kontekstu. U ovaj proces, kroz diplomatsku ofanzivu sv. sinoda MPC-OA, uključena je i Bugarska pravoslavna crkva kroz inicijative za razmatranje mogućnosti medijacije i formiranja zajedničkih crkvenih komisija. Takvi koraci nijesu bili usmjereni na postizanje konačnog bilateralnog ishoda, već na širu internacionalizaciju pitanja i njegovo postavljanje u okvir međupravoslavnoga dijaloga, pokretanjem mogućnosti aktiviranja mehanizma žalbe (eklitona) izvornoj Crkvi (Vaseljenskoj patrijaršiji).
Tako je spor izašao iz bilateralnog okvira između dvije crkve i dobio karakter međucrkvenoga pitanja sa uključenom trećom stranom – upravo situacija koja u kanonskoj tradiciji legitimiše pravo žalbe Vaseljenskoj patrijaršiji. U toj perspektivi, može se posmatrati postepeno preusmjeravanje procesa ka Vaseljenskoj patrijaršiji kao prvoprijestolnoj instanci, što kulminira formalnom žalbom putem prava eklitona. Dakle, podnošenje ekletona od strane MPC-OA može se tumačiti kao pozivanje na kanonski ustanovljeni mehanizam žalbe višoj crkvenoj instanci, predviđen u 9. i 17. kanonu IV Vaseljenskoga Sabora.
Ekliton je prihvaćen na istorijsko-kanonskim osnovama 9. maja 2022. godine.
Sljedstveno, prihvatanje žalbe se shvata kao aktiviranje mehanizma predviđenog u kanonskoj tradiciji Crkve, kojim se pitanje statusa katedre Ohrida stavlja u nadležnost više crkvene instance. I, posljedično, dokument koji će srpski patrijarh Porfirije kasnije nazvati „tomosom o autokefaliji” – koji je izdala SPC – apsolutno je antikanonski i kontroverzan, s obzirom na to da je to pitanje, kroz kanonski proces eklitona, već iznijeto pred Carigrad – a ta katedra jedina ima pravo da razmatra ekliton i stvara autokefalije.
U okviru ovoga kanonskog procesa, očekuje se da će konačna artikulacija autokefalnog statusa proizaći iz djelovanja Prvoprijestolne katedre u Pravoslavlju, u skladu sa ustaljenom istorijsko-kanonskom praksom. Te se posredovanje Vaseljenske patrijaršije, kroz upućivanje [u tekstu odluke od 9. maja 2022. godine] MPC-OA ka SPC, radi riješavanja administrativno-jurisdikcionih pitanja, može se shvatiti samo kao korak ka obezbjeđivanju kanonskih pretpostavki (отпуст) za dalji nastavak procesa u okviru širega kanonskog poretka.
Ovaj pristup potvrđuje razliku između administrativnog riješavanja odnosa na lokalnome nivou i konačnog eklisiološkog artikulisanja autokefalije, koje je povezano sa djelovanjem katedre Carigrada. Stoga, u situacijama kada se spor iznese pred višu crkvenu instancu, preostale pomjesne crkve su pozvane da uzmu u obzir ishod takvog postupka, uz poštovanje kanonskoga poretka i u duhu katoličnosti (sabornosti) kako bi se očuvala jedinstvo Crkve.
U ovoj perspektivi, ne radi se o jednokratnom činu donošenja odluke, već o preuzimanju pune kanonske jurisdikcije nad slučajem (i za početak i za kraj), odnosno tokom postupka, u okviru kojeg se ishod formira kroz institucionalizovani apelacioni postupak. Takav proces se odvija u skladu sa sv. kanonskim predanjem i u okviru saborskoga poretka Crkve, sa konačnom artikulacijom odluke koja proizilazi iz završetka postupka koji vodi Prvoprijestolni (Vaseljenski Patrijarh), a ne iz izolovanog čina (kao što je to slučaj sa SPC).
Kanonski, opravdano je tvrditi da pravo na ekliton funkcioniše kao mehanizam za očuvanje jedinstva Crkve. Crkveni kanonisti – Jovan Zonara, Aristin i Teodor Valsamon – tumače ovo pravo kao mogućnost žalbe Carigradu u slučajevima spora, pri čemu se ekliton shvata kao posljednja instanca u kanonskom postupku.
Prihvatanjem eklitona i aktiviranjem žalbenog postupka od strane prvoprijestone Vaseljenske patrijaršije, jurisdikcija MPC-OA je izuzeta od kontrole SPC, pri čemu Vaseljenska patrijaršija preuzima odlučujuću ulogu u riješavanju spora.
Ovo slijedi prethodno isključenje ove teritorije iz jurisdikcije SPC i proglašenje ništavnosti prethodne odluke o pripajanju teritorije današnje Śeverne Makedonije Kraljevini SHS.
Patrijarh Vartolomej je 9. maja 2022. godine primio MPC-OA [pod imenom službenim: Ohridska arhiepiskopija, napomena „Antene M”] u kanonsko jedinstvo i zadužio SPC da riješe administrativna pitanja u vezi sa imovinom, kako bi Prvoprijestolna Crkva Carigrada mogla da nastavi sa izdavanjem tomosa o autokefaliji.
U vezi sa aktima SPC iz istoga perioda, tačnije aktom koji je patrijarh Porfirije nazvao „tomosom”, postavlja se pitanje njegove kanonske validnosti, s obzirom na to da je – antikanonski. Posebno u kontekstu već aktiviranog žalbenog procesa pred Carigradom, kao i obzirom na pomenuta prava i dužnosti koje iz njega proizilaze, a koje su utvrđene kanonima IV Vaseljenskoga Sabora. Sljedstveno, ističe se razlika između administrativnog regulisanja odnosa na pomjesnom nivou i konačne eklisiološke artikulacije autokefalije u okviru saborskoga poretka Pravoslavne crkve. Stoga se ekliton ne shvata kao instrument dominacije, već kao kanonski mehanizam – „lijek” za očuvanje jedinstva, kroz koji Crkva prevazilazi unutrašnje sporove. Te se odluke, koje proizilaze iz ove procedure, shvataju se kao obavezujuće u okviru saborskoga života Crkve, budući da su usmjerene na obnovu i očuvanje evharistijskoga jedinstva.
U široj perspektivi, svako odstupanje od ovoga saborskog poretka – kroz insistiranje na isključivo nacionalnim ili partikularnim kriterijumima – dovodi se u vezu sa tendencijama koje su u istoriji Crkve kritikovane kao kršenje njezina univerzalnoga karaktera, posebno u svijetlu osude etnofiletizma na Carigradskome saboru (1872).
Srpski akt od 5. juna 2022. godine krši 2. kanon II Vaseljenskoga Sabora i 35. apostolski kanon, koji zabranjuju miješanje u tuđu jurisdikciju. Izdat je post factum, tj. nakon aktiviranja eklitona. To ga čini kanonski ništavnim, antieklisiološkim i suštinski skandaloznim. Jasna je razlika između administrativnog regulisanja odnosa na lokalnom nivou (SPC i MPC-OA) i konačne eklisiološke potvrde autokefalije (Carigrad).
Nijedna crkva van SPC i Ruske pravoslavne crkve nije priznala taj srpski „tomos”; jer, priznanje se dogodilo isključivo kroz akt utvrđivanja kanoničnosti MPC-OA iz Carigrada (kroz odluku od 9. maja 2022. godine).
Zaista, indikativno je i to da je Porfirije, prilikom objavljivanja akta, formulisao taj akt kao „dokument koji nazivamo tomosom”, što se u akademskom tumačenju čita kao svijest o razlici između ovoga akta i legitimnoga tomosa za autokefaliju u kanonskoj tradiciji Crkve, a koji dolazi isključivo od Vaseljenske patrijaršije. Neuspješni pokušaji da se on opravda – predvođeni Irinejem Bulovićem, duhovnim ocem srpskoga patrijarha Porfirija – samo potvrđuju činjenicu da je cijela konstrukcija teološki, kanonski i saborno neodbranjiva.
MPC-OA je i dalje u „čekaonici”, bez pomena u diptisima i izolovana od struktura sabornosti Pravoslavne crkve.
Pravo eklitona je MPC-OA mudro koristila; a odluke koje će iz njega proizaći su dužnost, tj. obaveza za sve. Konačno, crkveno-kanonske implikacije odluka koje je donio Vartolomej, nakon žalbe strane od MPC-OA i njezina arhiepiskopa Stefana, shvataju se kao dio obavezujućeg okvira saborskoga poretka. Svako njihovo ignorisanje ili jednostrano tumačenje od strane pojedinačnih crkvenih entiteta predstavlja odstupanje od kanonske tradicije i antieklisiološko djelovanje koje potkopava principe sabornosti kao temelja u eklisiologiji Pravoslavne crkve.
U tom smislu, pitanje davanja autokefalije povezano je sa ulogom katedre Carigrada u okviru saborskoga poretka Crkve. U kanonskoj i istorijskoj praksi, čin izdavanja tomosa shvata se kao eklisiološka artikulacija autokefalnoga statusa u okviru opštega pravoslavnog jedinstva, što ga povezuje sa djelovanjem Vaseljenske patrijaršije. Ali čak i ako bismo zaobišli (nekanonski) ovaj osnovni princip, situacija bi i dalje bila nedvosmislena: sa aktivacijom i prihvatanjem eklitona, pitanje statusa MPC-OA ulazi u kanonsku proceduru koja se odvija u okviru prvoprijestolnoga Carigrada, a Srpska patrijaršija gubi svako moguće kanonsko pravo na svoju raniju jurisdikciju; i stoga je u suštini protivkanski da (SPC) preduzima bilo kakve korake, liše ako joj to ne naloži prvoprijestolni Carigrad.
Nekanonski, SPC djelovala je pod pritiskom državne i crkvene politike Moskve, umjesto – da prepušti Vaseljenskoj patrijaršiji da kanonski izda tomos o autokefaliji.
Samo Vaseljenska patrijaršija ima kanonsko pravo da dodijeli autokefaliju MPC-OA i da uspostavi drevnu katedru Ohrida. Ovo pravo se odnosi i na svaku buduću pomjesnu Crkvu koja bi stekla autokefalni status; i nije izraz privilegovanog autoriteta, već funkcija utemeljena u kanonskoj tradiciji i saborskoj praksi Crkve.
Kao ilustracija složene interakcije između kanonskoga poretka i širega društvenog konteksta, može se razmotriti stav SPC u vezi sa pitanjem imena i statusa MPC-OA tokom 20. i početkom 21. vijeka.

. U ranim fazama inicijativâ za riješavanje makedonskoga crkvenog pitanja, fokus nije bio na etnonacionalnome pridjevu „makedonski”, već na obnavljanju istorijske Ohridske arhiepiskopije kao kanonskoga i crkveno-istorijskoga naslijeđa. SPC, međutim, problematizovala je ovo pozivanje na katedru Ohrida argumentom da Ohridska arhiepiskopija pripada svima Slovenima i ne predstavlja isključivo naslijeđe Makedonaca i savremenosti makedonskoga crkvenog entiteta.

Docnije, kao dodatni argument SPC protiv riješavanja crkvenoga statusa Makedonske pravoslavne crkve i riješavanja raskola (koji je potrajao 70 godina), istaknuto je da je upotreba pridjeva „makedonski” u nazivu Crkve nemoguća, zbog neriješenog državno-pravnog spora oko imena države.
Sa eklisiološkog stanovišta, takav argument je problematičan, jer se političko-diplomatski spor prenosi na prostor Crkve, đe ne može biti primarni kriterijum za kanonsku regulaciju; ali, suštinski – kao imenovanje – ipak može biti jurisdikcijski problem, posljedično i prepreka kanonskoj regulaciji.
Pitanje imena države pripada sferi međudržavnih odnosa i političke diplomatije, dok Crkva nije pozvana da bude arena za odbranu etnonacionalnih stavova – ni stranih ni svojih. Njezina je misija da svjedoči o Vaskrslom Hristu u Njegovom Tijelu, a ne da svoju kanonsku organizaciju pretvara u nastavak nacionalnih, državnih ili ideoloških sporova. Zato je potrebno razlikovati legitimno pravo naroda na ime, jezik i istorijsku samosvijest od kanonskoga, tj. eklisiološkoga načina imenovanja i regulisanja pomjesne Crkve.
Međutim, nakon odluke Vaseljenske patrijaršije da primi MPC-OA (Ohridsku arhiepiskopiju) u kanonsko i evharistijsko jedinstvo, primjetna je iznenadna promjena u retorici SPC: ista institucija, koja je ranije problematizovala imenovanje, počinj fanatično da koristi naziv „Makedonska crkva“ u kontekstu sopstvenog čina označenog kao „tomos”, za razliku od ranije kada je koristila riječnik, poput: „raskolnici“, „komunistička crkva”, etc.
Ova promjena u retorici SPC može se protumačiti kao pokušaj preuzimanja simboličke inicijative u procesu koji je već otvorio Carigrad. Dodatno, to pokazuje koliko je pitanje imena korišćeno kao instrument u široj međucrkvenoj dinamici. SPC, umjesto da štiti makedonski narod, manipulisala je njime. Iskoristila priliku da ubači upravo ono što je nju najduže zabranjivala – iako je jedino što je morala da uradi bilo da prizna eparhijama u Makedoniji pravo na unutrašnje administrativno upravljanje, a u skladu sa uputstvima Vaseljenskoga Patrijarha (od 9. maja 2022). SPC to nije postupala iz bratske dobre volje (kako su pokušali da prikažu u medijima), već zato što je bila prinuđena kanonskom odlukom patrijarha Vartolomeja.
Pomjesna Crkva se obično imenuje prema konkretnoj teritoriji na kojoj obavlja svoju pastirsku i kanonsku službu, a ne kao instrument za političko potvrđivanje identiteta nacije. Stoga se uvođenje spora oko imena države u crkveni kontekst može shvatiti kao vještačko opterećenje crkvenoga pitanja kategorijama koje su tuđe pravoslavnoj eklisiologiji.
Nakon promijenjenih okolnosti, stvorenih Prespanskim sporazumom (2018) i riješavanjem bilateralnog spora između Republike Śeverne Makedonije i Republike Grčke, Vaseljenska patrijaršija je primila MPC-OA u kanonsko i evharistijsko jedinstvo. Njezin pristup jasno pokazuje razliku između makedonske jezičke i nacionalne stvarnosti, s jedne strane, i kanonsko-jurisdikcionoga imenovanja pomjesne Crkve, s druge strane. To je očigledno i iz fakta da su, nakon uspostavljanja kanonskoga jedinstva, patrijaršijske poslanice i zvanični crkveni tekstovi (Vaseljenske patrijaršije) objavljivani i na makedonskome jeziku, što pokazuje da za Carigrad makedonski jezik i makedonski narod nijesu sporne kategorije.
Budnost Vaseljenske patrijaršije tiče se kanonske tačnosti imena pomjesne Crkve i jurisdikcijskoga razgraničenja, kako bi crkveno pitanje ostalo zaštićeno od političke instrumentalizacije, nacionalnih preokupacija i mogućih preklapanja sa drugim kanonskim teritorijama unutar pravoslavnoga poretka.
Uz to, treba imati u vidu da kasnija, poslije maja 2022. godine, upotreba imena „Makedonska crkva” od strane SPC, predstavlja značajnu promjenu u njezinoj dotadašnjoj retorici. Ista SPC je ranije problematizovala imenovanje počela je da koristi upravo to ime u okviru sopstvenog akta označenog kao „tomos”. Ova promjena se može tumačiti kao pokušaj preuzimanja simboličke inicijative u procesu koji je već otvorio Carigrad.
Uzdržanost Vaseljenske patrijaršije u vezi sa imenom „Makedonska crkva” ne treba shvatiti kao problematizaciju makedonskoga naroda, makedonskoga jezika ili makedonske kulturne stvarnosti. Naprotiv, njezin pristup proizilazi iz kanonske potrebe da ime pomjesne Crkve bude jurisdikcijski precizno. Prema Prespanskome sporazumu, državno-pravni naziv je Republika Śeverna Makedonija, dok termin „Makedonija” ima šire geografsko i istorijsko značenje i odnosi se i na regione van državnih granica, posebno u suśednoj Grčkoj, đe postoje administrativni regioni sa imenom Makedonija (Centralna Makedonija, Zapadna Makedonija, Istočna Makedonija i Trakija).
Dakle, da budemo jasni: uprkos administrativnom prijenosu crkvene jurisdikcije u oblasti Vardarske Makedonije na SPC u 20. vijeku, Vaseljenska patrijaršija nije prenijela cjelokupno istorijsko-crkveno pamćenje povezano sa tim područjem, niti sve titularne i jurisdikcijske reference koje se odnose na širi makedonski region. Zadržavanje titularne reference na Gornju Makedoniju pokazuje da ovaj prijenos ne treba shvatiti kao konačan prekid starije kanonske veze sa Carigradom, već kao administrativno rješenje uslovljeno specifičnim istorijskim i političko-crkvenim okolnostima toga vremena.
Sa stanovišta Carigrada, ime pomjesne Crkve treba jasno da izražava specifičnu kanonsku teritoriju na kojoj ona vrši svoju pastirsku i jurisdikcijsku službu, bez stvaranja mogućnosti preklapanja sa teritorijama, istorijskim titulama ili crkvenim referencama povezanim sa drugim pomjesnim crkvama.
Dakle, srpski akt iz 2022. mora se čitati ne prema njegovom svečanom naslovu, već prema njegovom kanonskom sadržaju i praktičnim posljedicama. Ako Crkva nije u potpunosti uključena u diptihe, ako joj autokefalni status nije potvrđen od strane katedre Prvoprijestolne, i ako njezin međupravoslavni prijem ostaje zavisan od posredovanja, tumačenja ili uslovljavanja od strane SPC, onda se ne radi o punopravnoj autokefaliji, već o nedovršenom i kanonski uslovljenom statusu.
„Tomos” SPC nije povezan ni sa kakvom stvarnom brigom za Crkvu i makedonski crkveni narod – to je bio čisti politički manevar. Populistička igra u kojoj će se sam zločin (злосторот) predstaviti kao „donacija” nečega što se tvrdoglavo odbijalo 70 godina. I time je prikrio najvažniju stvar: da je cio akt nekanonski i protivan kanonima koji važe za vascijelo Pravoslavlje.
Suštinski problem je u tome što akt SPC ne riješava autokefaliju u sviijetlu kanonâ, već je zamagljuje, uslovljava i na kraju potčinjava. Koristi jezik slobode, ali u svojoj strukturi otkriva prostor za zavisnost; koristi ime koje je prethodno odbačio, ali ne dovodi slučaj do potpunog saborskog prijema; predstavlja se kao „tomos”, ali sâm njegov kontekst pokazuje da neriješeno pitanje ostaje pred Carigradom.
Cilj je autora „tomosa” očigledan: gruba manipulacija ośećanjima vjernoga i stradalnoga makedonskog naroda. „Tomos” ne štiti jedinstvo, već koristi populizam i etničke emocije da promoviše narativ o „српскиот свет” i da u njemu porobi Makedoniju, stavljajući direktno – makedonski narod – kao žrtvenog jarca za ideologiju „рускиот свет”, slično Ukrajini.
U ovoj perspektivi, srpski „tomos” se ne može čitati kao neutralan crkveni akt, niti kao iskrena pastirska briga za makedonski narod. Njegov izgled, jezik i tajming pokazuju da je riječ o pokušaju SPC da preuzme inicijativu u vrijeme kada je Vaseljenska patrijaršija već utvrdila kanoničnost MPC-OA i otvorila put konačnom kanonskom rješenju. Upravo ono što je decenijama bilo sporno – makedonsko ime, crkvena samostalnost i pravo MPC-OA da bude priznata kao pravi crkveni entitet – iznenada je iskorišćeno kao sredstvo predstavljanja SPC kao „donora” slobode. Ovđe se otkriva suštinski problem: „tomos” ne oslobađa u potpunosti MPC-OA, već koristi jezik autokefalije da bi je zadržao u svojoj sferi uticaja. Iza formula bratstva, jedinstva i priznanja može se kriti mehanizam kontrolisanog prijema, uslovnog statusa i kontinuirane zavisnosti. Umjesto da zatvori spor, srpski „tomos” ga preformuliše: od otvorene blokade do skrivene zavisnosti, od jasne izolacije do nejasne i kanonski nedovršene pozicije.
Ova logika nije samo srpska, već se uklapa i u širu strategiju Ruske pravoslavne crkve poslije ukrajinskoga slučaja.
Podržavajući srpski čin, Moskva dobija priliku da relativizuje ulogu Vaseljenske patrijaršije i nametne model po kojem autokefalija može biti „dodijeljena” od strane bivše jurisdikcijske Crkve, a ne završena kroz primat Crkve Carigradske. Time, makedonsko crkveno pitanje rizikuje da postane instrument u široj borbi protiv Carigrada, slično kao što je ukrajinsko pitanje pretvoreno u polje c rkveno-geopolitičkoga sukoba .

Najnovije vijesti u vašem džepu!

U podzemlju svetosavlja… pazi, snima se!

Bez ručka kod Vučića okončali saborovanje

Ponoć u zagrobnoj kapeli svetosavlja…

Srbija im ukinula Amfilohijevog „tajnovidca”