Etiopija, Pakistan i Južna Afrika: Ekonomski faktori kao pokretači zelene tranzicije

Etiopija, Pakistan i Južna Afrika demonstriraju da ekonomski faktori mogu pružiti bolje polazne tačke za širenje zelenih rješenja i pokretanje sistemskih promjena nego tranzicioni planovi zasnovani na pristupu odozgo prema dolje i moralnim argumentima.

Dok svijet teži dekarbonizaciji, pojam “pravedne tranzicije” postao je sveprisutan, naročito u kontekstu prelaska sa fosilnih goriva u zemljama u razvoju. Ciljevi za smanjenje emisija smatraju se glavnim pokretačima energetske tranzicije, a klimatske politike moraju uspostaviti ravnotežu između ekoloških i društvenih ciljeva.

Međutim, dekarbonizacija nije uvijek rezultat planiranog smanjenja emisija. Kako troškovi obnovljivih izvora energije padaju, mnoge zemlje u razvoju sada vide postepeno ukidanje fosilnih goriva kao pitanje ekonomskog opstanka i energetske bezbjednosti.

U januaru 2024. godine, Etiopija je zabranila uvoz automobila na benzin i dizel gorivo, ne kao klimatsku obavezu, već da smanji godišnji račun za uvoz fosilnih goriva od preko pet milijardi dolara. Zemlja gradi najveću afričku hidroelektričnu branu, što smanjuje potrebu za skupim uvozom goriva. Kineska električna vozila marke BYD brzo su zauzela tržište, uz poreske olakšice i oslobađanje od uvoznih dažbina. Grand Ethiopian Renaissance Dam, otvoren u septembru 2025. godine, proizvodi dovoljno hidroenergije za jeftinu upotrebu električnih vozila.

Sličan obrazac se vidi u Pakistanu, gdje je brzo usvajanje solarne energije rezultat ekonomskih prilika, a ne zelene politike. Nakon velikih poplava 2022. godine koje su prouzrokovale ogromnu ekonomsku štetu, Pakistan je iskoristio kineske solarne panele po sniženim cijenama da bi smanjio zavisnost od dizelske energije. Udio solarne energije u proizvodnji električne energije povećao se pet puta od decembra 2021. do decembra 2025.

U Južnoj Africi, liberalizacija tržišta električne energije, planski prekidi u napajanju i rast tarifa doveli su do povećanja instaliranog kapaciteta solarnih sistema na krovovima za 349% u jednoj godini. Iako zemlja decenijama radi na smanjenju emisija, kriza pristupačnosti je ubrzala dekarbonizaciju.

Ove zemlje se udaljavaju od fosilnih goriva zbog ekonomskih i energetskih pritisaka, a ne samo zbog smanjenja emisija. Ipak, pitanje pravde ostaje važno, jer domaćinstva sa nižim primanjima imaju manji udio u solarnim sistemima, što ukazuje na potrebu za većom pristupačnošću.

Kreatori politika koriste koncept “pravedne tranzicije” da bi argumentovali dekarbonizaciju, ali bi se trebalo fokusirati na podsticanje sistemskih promjena. Razumijevanje ekonomskih i strukturnih pokretača može pomoći u razvoju efikasnijih alata i sistema.

Ovo ima implikacije i za raspodjelu resursa, gdje ulaganja u mrežnu infrastrukturu, skladištenje energije i finansijske mehanizme mogu dati trajnije rezultate nego samo edukacija i komunikacija o klimi.

Svijet mora smanjiti emisije da bi spriječio pregrijavanje planete, a to zahtijeva proširenje pristupa energiji i obezbjeđivanje njene pristupačnosti, uz priznavanje spoljnjih pritisaka koji mogu podržati dekarbonizaciju u zemljama u razvoju.

Etiopija, Pakistan i Južna Afrika pokazuju da ekonomski faktori mogu biti efikasniji u širenju zelenih rješenja i sistemskih promjena nego tradicionalni pristupi odozgo prema dolje i moralni argumenti.

Saliem Fakir je osnivač i izvršni direktor Afričke fondacije za klimu.