Politika
EK predlaže novi model ulaska u EU: Brži benefiti, ali i dugoročni nadzor
Evropska komisija predložila je novi model proširenja EU koji donosi brži pristup fondovima i članstvu, uz snažne mehanizme nadzora i zaštite koji traju i do 15 godina nakon pristupanja.
Evropska komisija je danas predložila Savjetu EU i Evropskom parlamentu novi model proširenja Evropske unije. Ovaj model ne podrazumijeva samo brži put ka članstvu i pristup evropskim fondovima, već i snažan sistem zaštitnih mehanizama koji garantuju da se reforme, vladavina prava i demokratski standardi neće završiti onog trenutka kada država postane članica EU.
Komisija predlaže usvajanje sistema sa mehanizmima za reagovanje ukoliko država nakon pristupanja počne da odstupa od prethodno prihvaćenih standarda.
Prema dokumentima objavljenim na sajtu EK pod nazivom "Priprema za širu Uniju", prvi nivo zaštite odnosi se na sektorske klauzule u oblastima ekonomije, unutrašnjeg tržišta, pravosuđa i unutrašnjih poslova. Ukoliko nakon članstva dođe do ozbiljnih poremećaja ili neispunjavanja obaveza, EU može aktivirati posebne zaštitne mjere, čije trajanje može biti produženo na predlog Evropske komisije.
Drugi zaštitni mehanizam djeluje prije formalnog ulaska u Uniju. Između potpisivanja pristupnog ugovora i punopravnog članstva, Evropska komisija nastavlja nadzor. Ako se u tom periodu utvrdi ozbiljno nazadovanje u sprovođenju preuzetih obaveza, postoji mogućnost odlaganja stupanja u članstvo.
Najdalekosežniji mehanizam je institucionalna zaštitna klauzula koja može važiti do 15 godina nakon pristupanja. Ona omogućava reakciju EU u slučaju teških povreda osnovnih evropskih vrijednosti, uključujući vladavinu prava, demokratiju i princip iskrene saradnje. Predviđena reakcija može uključivati i suspenziju prava glasa u Savjetu EU.
Za građane Crne Gore ovo znači dodatnu institucionalnu zaštitu od mogućnosti da se nakon članstva ponište ili oslabe reforme sprovedene tokom pregovora. Članstvo ne predstavlja kraj kontrole, već početak perioda u kojem država ostaje pod snažnim obavezama da čuva nezavisnost institucija, demokratske standarde i vladavinu prava.
Poseban sistem važi u oblasti borbe protiv korupcije i zloupotrebe evropskog novca. Sve nove članice moraju od prvog dana učestvovati u radu Kancelarije Evropskog javnog tužilaštva – EPPO. Crna Gora treba da pripremi zakonodavstvo i institucije kako bi evropski tužioci mogli istraživati i procesuirati moguće zloupotrebe evropskih fondova na njenoj teritoriji.
Istovremeno, stroži mehanizmi kontrole prate konkretne ekonomske koristi. Evropska komisija je u junu predstavila model prelaska sa pretpristupne pomoći na puno učešće u budžetu EU, sa ciljem da se izbjegne finansijski i administrativni prekid u realizaciji reformi i investicija.
Predviđena su sredstva kroz Kohezionu politiku za smanjenje ekonomskih, socijalnih i regionalnih razlika, postepeno uvođenje direktnih plaćanja crnogorskim poljoprivrednicima i fondova za ruralni razvoj, dodatna sredstva za bezbjednost, upravljanje granicama i azil, kao i puno učešće u programima prekogranične saradnje Interreg.
Za građane to znači više investicija u lokalnu infrastrukturu i manje razvijene regione, više mogućnosti za poljoprivrednike i ruralna domaćinstva, veću dostupnost evropskih razvojnih programa i snažnije finansiranje projekata od javnog interesa.
Dio koristi građani zemalja kandidata treba da osjete i prije formalnog članstva. Crna Gora je već uključena u Jedinstveno područje plaćanja u eurima - SEPA, što omogućava jeftinije i brže finansijske transakcije sa partnerima iz EU. U dokumentu se navode i pripreme za proširenje evropskog režima „Roam Like at Home“ na Crnu Goru i ostale zemlje Zapadnog Balkana, što znači niže troškove transfera novca, jednostavnije poslovanje sa EU i povoljniju mobilnu komunikaciju prilikom putovanja.
Novi model predviđa postepeno uključivanje kandidata, odnosno Crne Gore, u evropske institucije prije samog članstva. Nakon završetka pregovora, predstavnici države trebalo bi da učestvuju u radu agencija EU i stručnih grupa Evropske komisije, dok bi nakon potpisivanja Ugovora o pristupanju crnogorski zvaničnici i parlamentarci mogli dobiti status posmatrača bez prava glasa u tijelima Savjeta EU i Evropskom parlamentu.
Time se institucije pripremaju za funkcionisanje unutar sistema EU, što treba da smanji rizik da formalno članstvo dođe prije nego što administracija bude sposobna da koristi njegova prava i mogućnosti.
Promjene bi mogle ubrzati i same pregovore, iako nije jasno da li će se odnositi na ostatak procesa integracija Crne Gore u EU. Evropska komisija predlaže prelazak na odlučivanje kvalifikovanom većinom prilikom otvaranja klastera i donošenja međufaznih odluka, čime bi se smanjila mogućnost da jedna država članica blokira pojedinačne korake iz bilateralnih razloga. Jednoglasnost bi ostala neophodna za konačnu odluku o prijemu i ratifikaciju pristupnog ugovora.
Prema predloženom okviru, Crna Gora bi se obavezala da u početnom periodu članstva ne koristi pravo veta kako bi blokirala pristupanje budućih kandidata ili unosila bilateralne sporove u proces proširenja EU.