Društvo
Crna Gora između istorije i savremenih euroatlantskih integracija
Crna Gora je kroz istoriju bila geopolitička i kulturna periferija Evrope, a savremeni proces euroatlantskih integracija predstavlja stvaranje novog političkog i vrijednosnog okvira.
Piše: Adnan Prekić, istoričar
Sudbina političke periferije zapadne civilizacije nije geografsko, već civilizacijsko određenje prošlosti Crne Gore. Romantičarske predstave o zapadnom samorazumijevanju Crne Gore nemaju elementarno istorijsko uporište. Poruka evropskih lidera iz Tivta da je Crna Gora nakon članstva u NATO na korak do punopravnog članstva u EU potvrđuje posvećenost Crne Gore zapadnim civilizacijskim vrijednostima i označava okončanje dvodecenijskog procesa u kome Crna Gora postaje sastavni dio zapadnoevropskog civilizacijskog kruga.
Pozivanje na zapadnu civilizaciju i smještanje Crne Gore u taj vrijednosni kontekst decenijama je dominantan sadržaj političkih kampanja. Od 1997. godine, nakon otklona od nacionalističke ideologije Beograda, to je postao jedan od centralnih argumenata političke legitimizacije. Ipak, istorijski je Crna Gora bila geopolitička i kulturna periferija Evrope, a prozapadna orijentacija u toj tradiciji bila je incident, a ne pravilo.
Još od velike podjele Rimskog carstva 395. godine, Crna Gora se nalazila sa istočne strane granice. Srednjovjekovna Duklja i Zeta formirane su pod uticajem vizantijskog modela vlasti sa centralnom ulogom crkve. Nemanjićka osvajanja i utemeljenje pravoslavlja učvrstili su istočnjačke modele vlasti, dodatno osnažene osmanskom ekspanzijom. Za razliku od ostatka istočnojadranske obale, Crna Gora je zadržala tradicionalne modele društvene organizacije.
Prvi ozbiljniji pokušaj približavanja zapadnom civilizacijskom krugu bila je vojna i politička podrška Mletačke republike tokom Kandijskog i Morejskog rata, sa idejom da Crna Gora prizna vrhovnu vlast Mletačke republike uz očuvanje unutrašnje autonomije. Nespremnost Venecije i ograničen uspjeh u saradnji otvorili su prostor za ruski uticaj, koji je od početka 18. vijeka postepeno preuzimao kontrolu nad Crnom Gorom.
Ruska podrška oslobodilačkom pokretu učvrstila je političku kulturu zasnovanu na centralizovanim i autoritarnim obrascima vlasti. Crnoj Gori je bila namijenjena uloga vojnog logora, dok su drugi kapaciteti zanemarivani. Ambicija Rusije da monopolizuje političke i društvene procese potvrđuje i tragična sudbina Knjaza Danila na Pariskom mirovnom kongresu 1856. godine.
Iako je Crna Gora bila privržena istočnjačkim modelima, kulturni uticaj zapadne civilizacije bio je značajan. Mnogi vladari od 15. do 19. vijeka bili su privrženi zapadnim idejama u privatnim odnosima i školovanju, ali to nije imalo odraza u javnom djelovanju.
U 20. vijeku potvrđena je privrženost centralizovanim i autoritarnim obrascima vlasti, što pokazuju primjeri iz 1948. i 1989. godine. "Ogromna podrška ideološkom konceptu 'staljinizma' u Crnoj Gori 1948. godine i kasnije oduševljenje politikom Slobodana Miloševića 1989. godine, pokazali su koliko je crnogorsko društvo privrženo modelu patrimonijalne svijesti."
Savremeni proces euroatlantskih integracija dobija dodatni značaj upravo zbog kontinuiranog mita o prozapadnoj pripadnosti Crne Gore. Međutim, "savremeni politički procesi nijesu povratak nekom starom identitetu, već stvaranje novog političkog i vrijednosnog okvira koji nema mnogo istorijskog utemeljenja."
Posvećenost zapadnim vrijednostima treba da se potvrdi spremnošću da se napuste politički modeli koji su ograničavali razvoj. Evropska i prozapadna orijentacija Crne Gore može biti održiva samo ako bude zasnovana na vrijednostima i racionalnim odlukama, a ne na istorijskim legendama i mitovima. Samo takav pristup omogućiće autentičnu integraciju u zapadni civilizacijski okvir.