Četiri godine bez traga počiniocima sajber napada na Vladu Crne Gore

Ko je prije više od četiri godine gotovo srušio informacionu infrastrukturu Vlade Crne Gore i dalje je nepoznato, a nadležni još provjeravaju jesu li i koliko u posljednjim sajber incidentima u više drugih resora i institucija ugroženi podaci građana.

Više nadležnih agencija i institucija ispituje razmjere incidenata u zdravstvenim, finansijskim i telekomunikacionim sistemima, ali to ne znači da napadači nisu mogli pristupiti podacima ili ih kopirati, upozorava docentkinja na Pravnom fakultetu Univerziteta Crne Gore i menadžerka Cybersecurity Innovation Hub-a Andreja Mihailović.

Ona ističe da izostanak epiloga napada iz avgusta 2022. otvara pitanje sposobnosti države da istražuje sajber kriminal i prikupljene digitalne tragove pretvori u dokaze upotrebljive pred sudom. "Dugotrajnost postupka, nedovoljna transparentnost njegovog procesnog statusa i ograničeni specijalizovani kapaciteti opravdano otvaraju pitanje sposobnosti države da složene digitalne istrage pretvori u pravno održive dokaze i djelotvorno krivično gonjenje", ocijenila je Mihailović.

Osnovno državno tužilaštvo u Podgorici je 22. oktobra saopštilo da je predmet napada na Vladu i dalje u fazi izviđaja, te da izvršioci još nisu identifikovani. Upravi policije je naloženo da preduzme mjere radi identifikacije počinilaca i prikupljanja dokaza.

Nezvanične informacije govore o mogućim napadima na M:tel, Fond za zdravstveno osiguranje, Ministarstvo finansija i dio sistema Ministarstva pravde, ali nadležne institucije nisu dale detaljnije informacije o incidentima i ugroženosti podataka.

Ministar javne uprave Maraš Dukaj potvrdio je da je bilo sajber napada u pojedinim institucijama, čije posljedice se analiziraju, dok Agencija za sajber bezbjednost nije mogla potvrditi navode o kompromitaciji zdravstvenih podataka.

Mihailović objašnjava da "u digitalnoj forenzici postoji suštinska razlika između odsustva dokaza o kompromitaciji i pouzdanog dokaza da do kompromitacije nije došlo". Napadači mogu pristupiti sistemu i kopirati podatke, a da institucija to u početnoj fazi ne utvrdi.

Prema riječima Danila Potpare iz Agencije za sajber bezbjednost, "trenutno nema provjerenih dokaza da se kompromitacija zaista desila". Rikardo Junčaj iz Vladinog CIRT-a navodi da se prijetnje analiziraju, ali da timovi imaju ograničene kadrovske kapacitete.

Mihailović upozorava da eventualna krađa zdravstvenih podataka može imati dugoročne posljedice jer se oni ne mogu promijeniti kao lozinka ili platna kartica. Podaci o dijagnozama i terapijama mogu biti korišćeni za ucjene, prevare ili diskriminaciju.

Ona smatra da institucije mogu saopštiti da li je incident registrovan, koje su usluge pogođene i postoji li preliminarna procjena rizika, jer "povjerenje javnosti ne gradi se odsustvom informacija, već sposobnošću institucije da profesionalno upravlja krizom i jasno komunicira utvrđene činjenice".

Zakon o informacionoj bezbjednosti propisuje obavještavanje nadležnih u roku od 24 časa, dok novi Zakon o zaštiti podataka o ličnosti, koji stupa na snagu 19. marta 2027, predviđa prijavljivanje povreda u roku od 72 sata i obavještavanje pogođenih lica u slučaju visokog rizika.

Mihailović ukazuje na nedostatak stručnjaka u policijskoj grupi za suzbijanje visokotehnološkog kriminala, gdje je u martu 2025. bilo popunjeno samo sedam od 18 radnih mjesta. Istraživanje sajber napada je zahtjevno jer počinioci koriste infrastrukturu u više država i prikrivaju identitet.

Crna Gora je od 2022. usvojila novi Zakon o informacionoj bezbjednosti, osnovala Agenciju za sajber bezbjednost i unaprijedila saradnju, ali otpornost sistema zavisi od jedinstvenih standarda zaštite i koordinisanog odgovora.

Građani su izloženi internet prevarama, uključujući "fišing" mejlove sa lažnim porukama u ime banaka i aplikacija, kao i prevarama putem WhatsAppa i Vibera, gdje napadači traže verifikacione kodove. Policija apeluje da se kodovi ne dijele i da se ne odgovara na sumnjive poruke.