Brisel završio prelazni MiCA period, Crnoj Gori počinje odbrojavanje

Jednu posebnu vrstu regulatornih rokova šira javnost gotovo i ne primjećuje, dok ih oni iz industrije mjesecima dočekuju sa strijepnjom, a današnji dan upravo je jedan od takvih. Za one koji nemaju dodirnih tačaka sa oblašću usklađivanja poslovanja sa propisima u kripto-industriji ovo će vjerovatno biti dan kao i svaki drugi, sve do onog trenutka dok ne primijete da se „nešto ipak dešava“, a za one druge ovaj datum je bio zaokružen u kalendaru još od decembra 2024. godine.

S današnjim danom nestao je i posljednji pravni most koji je hiljadama kripto-kompanija omogućavao da nastave poslovanje širom Evropske unije prema starim nacionalnim pravilima, jer je nastupio trenutak kada evropski regulatorni okvir za kripto-imovinu, Markets in Crypto-Assets Regulation (MiCA) , prestaje da bude prelazni režim i postaje jedini važeći skup pravila.

MiCA predstavlja pokušaj Evropske unije da uradi ono što do sada nije uspio nijedan veliki ekonomski blok, a to je da uspostavi jedinstvena pravila za kripto-imovinu koja važe potpuno isto na cijeloj teritoriji Unije. U pitanju je prvi takav propis u svijetu koji pokušava da cijeli kontinent, iako za sada samo članice EU, obuhvati jedinstvenim pravilima.

Prije njegovog donošenja svaka država članica Evropske unije imala je sopstveni sistem nadzora nad kripto-tržištem. Neka berza mogla je biti potpuno licencirana u jednoj državi, dok je u drugoj poslovala uz minimalan regulatorni nadzor, iako je pružala iste usluge istim korisnicima. Cilj MiCA regulative bio je da tome stane na kraj, odnosno da postoji jedno pravilo, jedna licenca i mogućnost poslovanja u cijeloj EU.

Prije MiCA regulative, kripto-berza koja je poslovala širom Evropske unije morala je da se prilagođava različitim nacionalnim režimima licenciranja, pa je registracija izgledala na jedan način u Francuskoj, na drugi način u Njemačkoj, a potpuno drugačije u Poljskoj. Nivo zaštite korisnika zavisio je od države u kojoj se nalazite, kao i spremnost regulatora da pravila zaista sprovodi.

MiCA je stupila na snagu u junu 2023. godine, ali nije počela da se primjenjuje odjednom, već je primjena uvedena kroz dvije faze. Prva faza odnosila se na stabilne kriptovalute ili stablecoine, odnosno ono što regulativa naziva tokenima vezanim za imovinu i tokenima elektronskog novca, a počela je u junu 2024. godine.

Druga, znatno obimnija faza, obuhvatila je sve ostale učesnike na tržištu: berze, brokere, kastodi servise, savjetnike, upravljače portfeljima i sve koji pružaju ono što MiCA definiše kao usluge povezane sa kripto-imovinom. Ta faza počela je da se primjenjuje 30. decembra 2024. godine.

Od tog datuma svi koji pružaju usluge klijentima u Evropskoj uniji morali su da posjeduju odobrenje kao CASP (Crypto-Asset Service Provider), odnosno licencirani pružalac usluga u vezi sa kripto-imovinom. Ko dobije ovu licencu može poslovati u svih 27 država članica koristeći jedinstveni evropski „pasoš“, a ko je nema, u načelu više ne smije da posluje. U načelu, jer niko nije ozbiljno očekivao da će hiljade kompanija, od kojih mnoge godinama posluju i pružaju usluge klijentima širom svijeta preko noći ili završiti postupak licenciranja ili zatvoriti vrata, pa je upravo zbog toga regulativa predvidjela prelazno rješenje.

Ključnu ulogu ovdje ima član 143(3) MiCA regulative koji je omogućio kompanijama koje su već zakonito pružale usluge povezane sa kripto-imovinom prema zakonima svoje države prije 30. decembra 2024. da nastave poslovanje dok traje obrada njihovog zahtjeva za MiCA licencu. Ova faza nazvana je prelaznim periodom ili „grandfathering“ režimom i pored toga što on nikada nije bio zamišljen kao trajno rješenje, prije svega jer je MiCA inicijalno jasno propisala da prelazni period može da traje najviše 18 mjeseci, što znači da je istekao upravo danas, a niti jedna država članica nije imala mogućnost da taj rok produži. Naprotiv, mnoge su iskoristile priliku da ga skrate, zbog čega situacija nije bila ista u cijeloj Evropskoj uniji.

CASP licenca podrazumijeva ispunjavanje zahtjeva u pogledu kapitala, bezbjednog čuvanja imovine klijenata, sistema za sprečavanje pranja novca i jasne odgovornosti u slučaju problema. Kompanija koja dobije ovu licencu može da pruža usluge klijentima u svih 27 država članica Evropske unije. Ona koja je nema, od danas više ne može zakonito da posluje na tom tržištu.

Brojke najbolje pokazuju razmjere promjene, posebno ako se uzme u obzir podatak da je prije MiCA regulative više od 3.000 kripto-kompanija bilo registrovano prema starim nacionalnim pravilima širom Evropske unije. Prije samo nekoliko sedmica punu MiCA licencu dobilo je tek nešto manje od 200 kompanija, što znači da bi većina firmi koje su do sada nesmetano poslovale na evropskom tržištu od danas mogle izgubiti pravo da pružaju svoje usluge.

JZa ovoliki jaz između broja ranije registrovanih kompanija i onih koje su zaista dobile MiCA licencupostoje tri ključna razloga. Prvo, dobijanje MiCA licence predstavlja izuzetno zahtjevan proces, budući da kompanije moraju da ispune stroge zahtjeve koji se odnose na kapital, upravljanje, odvajanje imovine klijenata, upravljanje sukobom interesa, marketinška pravila i potpunu primjenu evropskog Travel Rule sistema, koji zahtijeva da podaci o pošiljaocu i primaocu prate svaku transakciju kripto-imovine, bez obzira na njen iznos.

Nacionalni regulatori navode da obrada kompletne prijave traje između tri i devet mjeseci, pri čemu je ovdje ključna riječ kompletne, jer kvalitet dokumentacije ima mnogo veći uticaj od veličine ili ugleda kompanije.

Drugo, veliki broj prijava podnijetih neposredno pred istek roka stvorio je ozbiljna uska grla u radu regulatora, pri čemu nemaju sve države članice iste administrativne kapacitete, zbog čega veliki priliv nepotpunih ili nedovoljno pripremljenih zahtjeva nije mogao biti riješen brže samo zato što je rok isticao.

Treće, dio kompanija koje su potpuno zakonito poslovale prema nacionalnim pravilima jednostavno ne ispunjava više standarde koje zahtijeva MiCA, tako da bez suštinskih promjena u načinu poslovanja te kompanije neće moći da dobiju licencu.

Za Crnu Goru kao buduću EU članicu ova priča je mnogo više od planiranog „usklađivanja regulatornog okvira“, odnosno neizbježna obaveza koja joj je već na putu. Kada proces pristupanja bude završen, Crna Gora neće odlučivati da li će usvojiti MiCA regulativu, jer će ona automatski postati dio crnogorskog pravnog sistema, jednako kao što je danas dio zakonodavstva bilo koje od 27 članica EU.

Ovo će imati vrlo konkretne posljedice i za sve u Crnoj Gori koji planiraju da pokrenu kripto-kompaniju sa ambicijom da posluju na tržištu Evropske unije. Naime, prelazni period koji je istekao danas bio je jednokratna pogodnost namijenjena isključivo firmama koje su već poslovale prije pune primjene MiCA regulative. Oni koji tek budu ulazili na tržište, uključujući i crnogorske kompanije koje će se usklađivati sa evropskim pravilima tokom procesa pristupanja EU, neće dobiti dodatnih 18 mjeseci da se prilagode, moraće odmah da ispune sve uslove za dobijanje licence.

Evropska uprava za hartije od vrijednosti i tržišta (European Securities and Markets Authority – ESMA), koja koordinira primjenu MiCA regulative, još u aprilu je jasno objasnila šta slijedi nakon isteka prelaznog perioda. Kompanije koje nijesu dobile licencu morale su unaprijed da pripreme plan za uredno gašenje poslovanja. To nije značilo samo zatvaranje firme, već i blagovremeno obavještavanje klijenata, nastavak ispunjavanja obaveza iz oblasti sprečavanja pranja novca tokom cijelog procesa, kao i bezbjedan prenos imovine klijenata ili kod drugog licenciranog pružaoca usluga ili u privatni novčanik kojim upravlja sam klijent.

Istovremeno, kompanije koje su dobile licencu imaju obavezu da aktivno preuzmu klijente koji su ranije koristili usluge nelicenciranih subjekata, uz sprovođenje svih važećih procedura prije isteka današnjeg roka.

Zbog toga ulaganje u poslovanje koje već sada ispunjava evropske standarde, od sigurnog čuvanja imovine klijenata i kvalitetnog korporativnog upravljanja do sistema za sprečavanje pranja novca koji mogu izdržati regulatornu kontrolu predstavlja pripremu za rok koji će, prije ili kasnije, stići i u Crnu Goru.

Najzanimljiviji dio ove priče je ono što ova regulativa zapravo otkriva o razvoju čitave industrije. Veliki broj kompanija jednostavno nije uspio da ispuni zahtjeve na vrijeme, uglavnom ne ni zbog toga što su poslovale nezakonito ili nepošteno, već zato što je izgradnja potpuno licencirane i regulatorno usklađene finansijske institucije izuzetno složen i dugotrajan proces. Veći dio kripto-industrije razvijao se godinama bez potrebe da posluje prema standardima koji važe za tradicionalni finansijski sektor.

Zemlje EU, ali i njene buduće članice, upravo svjedoče sazrijevanju kripto-industrije i to na prilično zahtjevan način, a u narednim dvjema godinama najvjerovatnije bi moglo doći do značajne konsolidacije tržišta na kojem će biti prisutno manje platformi, ali će one koje opstanu biti sposobne da funkcionišu u uslovima ozbiljnog regulatornog nadzora.

Za Crnu Goru današnji datum trebalo bi da bude možda i posljednji podsjetnik na to da je vrijeme koje se ne iskoristi na procese prilagođavanja trajno izgubljeno i da je ono što se danas dogodilo u EU svojevrsna generalna proba za pravila koja će, prije ili kasnije, postati i dio crnogorskog pravnog sistema.

Tekst odražava regulatorno stanje u trenutku pisanja i zasnovan je na Uredbi MiCA (EU) 2023/1114, saopštenju ESMA iz aprila 2026. o isteku prelaznih perioda, kao i smjernicama ESMA iz februara 2025. o primjeni instituta „reverse solicitation“.

Najnovije vijesti u vašem džepu!