Beogradska ostrva toplote: kako beton i urbanizacija podižu temperaturu u gradu

Ostrva toplote su klimatski fenomen gdje je temperatura vazduha u određenim dijelovima grada viša nego u okolini, manje urbanizovanoj ili prirodnoj sredini.

Na teritoriji Beograda postoje takva ostrva toplote, iako se ne mogu vidjeti golim okom, oni utiču na ljude i formiraju se usljed urbanizacije i zagađenja. "Urbano ostrvo toplote nastaje kao posljedica izgradnje grada i zagađenja, odnosno prisustva gasova i čestica koji zadržavaju toplotu", objašnjava Vladan Ducić, profesor Geografskog fakulteta u Beogradu.

Jedan od načina mjerenja ovog fenomena su tropske noći, kada temperatura ne pada ispod 20 stepeni Celzijusa. Izraženost ostrva toplote zavisi od prirodnih i ljudskih faktora, posebno karaktera urbanog prostora.

Beograd je pun ovih ostrva, a jedno od najizraženijih nalazi se u gradskom jezgru, na potezu Trg Republike - Terazije - Slavija. Posljednjih godina toplinski efekti su primjetni i na većem dijelu Novog Beograda, naročito u centralnoj zoni između Bulevara Nikole Tesle i Bulevara Milutina Milankovića. Nestanak zelenila u novoizgrađenim blokovima dodatno pojačava ovaj efekat.

Razlozi za pojavu ostrva toplote uključuju betonske građevine i trotoare koji upijaju sunčevu svjetlost, kao i visoke zgrade koje blokiraju strujanje vjetra. Najtoplija zona u užem centru grada je područje omeđeno Dušanovom ulicom, Džordža Vašingtona i Bulevarom Despota Stefana do Pančevačkog mosta, gdje su nekada bile industrijske i lučke zone.

Naselje "Beograd na vodi" dodatno je pojačalo efekat u Savskom amfiteatru, dok su Košutnjak, Banovo brdo i Topčider područja sa malo ili bez ostrva toplote zbog guste vegetacije. Parkovi poput Ušća, Kalemegdana i Ade Ciganlije takođe smanjuju zagađenje i pružaju hladovinu.

Ducić ističe: "U centru je najintenzivnije jer je najviše izgrađen. Beton se ljeti više zagrijava, dok je zimi zbog zagađenja slabije hlađenje, tako da je i zimi i ljeti toplije." On i kolege su istraživali ovaj fenomen u Beogradu od 1891. do 1990. godine i utvrdili da je grad topliji za oko jedan stepen Celzijusa nego prije 100 godina, što je povezano sa intenzivnom izgradnjom i razvojem.

Slična situacija je i u drugim srpskim gradovima poput Niša i Novog Sada, gdje se toplotna ostrva osjećaju naročito u užim centrima.

Toplotno ostrvo je izraženije noću i zimi, a mirno vrijeme bez vjetra pogoduje zadržavanju zagađenja u gradskim jezgrama. "Gasovi i čestice koje se emituju u urbanoj sredini se teško raspršuju i ostaju unutar gradskog jezgra, pa je zato zagađenje veće nego na periferiji", dodaje Ducić.

Prirodni faktori koji smanjuju efekat ostrva toplote su vjetar, kiša i padavine.

Globalno zagrijavanje nema direktnu vezu sa pojavom ostrva toplote. "Temperatura raste posljednjih decenija, to nema nikakve sumnje, ali globalno zagrijavanje nije uzrokovalo toplotna ostrva", kaže Ducić. On naglašava da je bitno što su temperature u gradovima više nego u manje urbanim sredinama.

Mogući rizik od visokih temperatura ljeti može postojati za kardiovaskularne bolesnike, ali to treba potvrditi naučnim studijama.

Rješenje problema leži u povećanju zelenih površina na uštrb betonskih i smanjenju saobraćaja u centru grada, zaključuje Ducić.